Marsilyalı Pytheas

Marsilyalı Pytheas (M.Ö. 4. yüzyılın sonları) antik çağın en gizemli figürlerinden biridir. Bir kâşif, astronom ve coğrafyacı olarak, döneminin entelektüel ve coğrafi sınırlarının çok ötesine uzanmıştır.

Yunan düşünürlerin çoğunun yeryüzünü aşılmaz uçurumlarla çevrili dar ve ılıman bir uygarlık kuşağı olarak tasavvur ettiği bir dönemde Pytheas, Yunan dünya görüşünü kökten değiştiren bir yolculuğa çıkmıştır.

Massalia’daki (bugünkü Marsilya) Yunan kolonisinden yola çıkan Pytheas, Herkül Sütunları’nın (Cebelitarık) ötesine geçerek Avrupa’nın Atlas Okyanusu kıyıları boyunca kuzeye doğru seyahat etmiştir. Britanya, Kuzey Denizi ve muhtemelen Thule’ye (Pytheas’ın ulaştığı en kuzey bölge. Muhtemelen İzlanda veya Norveç kıyıları. Burada, “geceyarısı güneşi”ni gözlemlemiştir) ulaştığını ileri sürmüştür. Bu ülke, Britanya’nın en kuzey adalarından altı günlük deniz yolculuğu mesafesindeydi.

Pytheas’ın kaybolmuş eseri On the Ocean (Περὶ τοῦ Ὠκεανοῦ), Strabon, Yaşlı Plinius, Diodoros Sikeliotes ve Geminos gibi yazarların alıntılarında kısmen günümüze ulaşmıştır. Bu alıntılardan yola çıkan modern tarihçiler, Pytheas’ı astronomi ve geometrinin yöntemlerini keşif, coğrafya ve iklim çalışmalarına uygulayan ilk bilimsel kâşif olarak yeniden tanımlamışlardır.

Pytheas’ın yolculuğu, geç klasik ve erken Helenistik dönemin entelektüel ikliminden doğmuştur. Bu çağ, matematiksel merak ve deneysel akıl yürütme anlayışıyla tanımlanır.

Anaksimandros’tan Eratosthenes’e ve Aristoteles’e kadar uzanan Yunan doğa felsefesi, kozmik ve yeryüzüne ilişkin olgulara rasyonel açıklamalar aramaktaydı. Ancak, M.Ö. 4. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, Yunan coğrafyası Akdeniz merkezliydi. İberya’nın ötesi ve Herkül Sütunları’nın ardındaki bölgeler mitolojik ya da yaşanmaz yerler olarak görülüyordu.

Pytheas’ın yolculuğu epistemolojik bir kırılmadır. Yaklaşımı, doğaya ait bilginin yalnızca doğrudan gözlem ve ölçümle elde edilebileceği inancını benimseyen İyonya geleneğinin rasyonel deneyciliğini yansıtıyordu. Pytheas’ın yaklaşımı, kendisini doğrulama yapmaksızın ikinci el anlatıları derleyen önceki coğrafi betimleyicilerden (periegetai – περιηγηταί) ayırıyordu.

Yolculuğun kesin rotası belirsizliğini korumakla birlikte çalışmalar şu güzergâhı tespit edebilmiştir:

• Marsilya’dan Cádiz’e, Herkül Sütunları’ndan geçiş.

• İber ve Galya kıyıları boyunca kuzeye yöneliş.

• Britanya’ya geçerek tarımsal ve gelgit gözlemleri yaparak ilerleyiş.

• Britanya’nın ötesinde, “yaz güneşinin neredeyse hiç batmadığı” gizemli Thule’ye ulaşım.

• Kehribar ticaretiyle bilinen Baltık bölgesiyle muhtemelen bir temas.

• Benzer bir rota üzerinden geri dönüş.

Strabon, Pytheas’ı abartıyla suçlasa da, modern coğrafyacılar Pytheas’ın enlem, gündüz uzunluğu ve gelgitlerle ilgili tasvirlerine ilişkin gözlemsel deney doğruluğunu desteklemektedir.

Pytheas’ın iddialarının olağanüstü niteliği, sonraki yüzyıllarda birçok bilginin sert eleştirilerine yol açmıştır. Strabon onu “yalancı” ve “uydurmacı” olarak nitelendirirken, Polybios Britanya’nın büyüklüğü ve iklimi hakkındaki Pytheas verilerini sorgulamıştır. Bu kuşkuculuğun temelinde, Pytheas’ın Aristotelesçi dünyanın yalnızca bilinen enlemlerle sınırlı, ılıman ve yaşanabilir bir kuşak olduğu anlayışına meydan okuması yatıyordu.

Tuhaf bir şekilde, Pytheas’ın deneysel verileri ne kadar doğruysa, antik kozmolojinin kavramsal çerçeveleri içinde o kadar inanılmaz görünüyordu.

Strabon, Pytheas’ın itibarını zedelemeye çalışsa da, O’nun yazdıklarının önemli bir bölümü Strabon’un polemikçi eleştirileri sayesinde günümüze ulaşabilmiştir. Pytheas’ı silmeye çalışan metinler, O’nun entelektüel tarihteki varlığını güvence altına almıştır.

Pytheas’tan bir yüzyıl sonra, Eratosthenes Dünya’nın çevresini hesaplamak amacıyla kuzey bölgelerine ilişkin verilerden (muhtemelen Pytheas’ın seferine dayanan bilgilerden) yararlanmıştır (yaklaşık M.Ö. 240). Eratosthenes, Thule’nin kutup dairesi yakınlarında yer aldığına dair Pytheas’ın gözlemini kabul etmiş ve bunu, yaşanabilir dünyanın en kuzey sınırını belirlemede kullanmıştır. Böylece, Pytheas’ın deneysel bulgularını, gelişmekte olan bilimsel coğrafya çerçevesine etkin biçimde dâhil etmiştir.

Daha sonraki coğrafyacılar (Hipparkhos ve Batlamyus gibi) Dünya’nın matematiksel modellemesini daha da geliştirmiş, ancak doğrudan gözleme daha az başvurmuşlardır. Özellikle Batlamyus, geometrik projeksiyonlarıyla uyumsuz olduğu gerekçesiyle Pytheas’ın verilerini reddetmiştir.

Mitolojik gezginler Odysseus ya da Iason’un aksine, Pytheas’ın yolculuğu, keşfin bilişsel bir sorgulamaya dönüşümünü temsil eder. O’nun Thule’si canavarların diyarı değil, gök cisimlerinin gözlemleriyle doğrulanan bir coğrafi varsayımdır. Bu anlamda Pytheas, Yunan rasyonalizminin dünyanın sınırına ulaştığı ve orada da varlığını sürdürdüğü anın sembolüdür.

Pytheas’ın önemi yalnızca katettiği fiziksel mesafelerde değil, aşmış olduğu entelektüel sınırdadır da. Ölçüm yapma cesareti, kalıplaşmış dogmaları sorgulama iradesi ve otoriteye değil, gözleme güvenme kararlılığı, O’nu bilimsel yöntemin en erken temsilcilerinden biri haline getirmiştir.

İngiltere’nin denizaşırı genişlemesinin doruk noktasına yönelik olarak bestelenen bu eser, Pytheas tarafından ilk kez kayda geçirilen Thule adını doğrudan anmakta ve O’nu insan merakı ile uç noktaların simgesine dönüştürmektedir.

Yeryüzünün geniş kesimlerinin yaşanmaz veya mitolojik olduğu düşünülen bir çağda, Pytheas’ın Herkül Sütunları’nın ötesine geçip Atlas Okyanusu’na açılma kararı, entelektüel ve fiziksel cesaretin radikal bir eylemiydi. Antik Akdeniz’in dünya görüşü, büyük ölçüde ılıman kuşaklarla sınırlıydı. Dış denize yolculuk, hem keşifteki belirsizlikler, hem de bilinmeyene dair korkular nedeniyle tehlikeli addediliyordu.