Sokrates bundan yaklaşık 2400 yıl önce Atina’da yargılandı. Resmî suçlamalar belliydi; fakat asıl rahatsızlık yaratan, onun insanlara durmadan soru sormasıydı. Adalet nedir? Erdem nedir? İktidar insanı değiştirir mi? Çoğunluk her zaman haklı mıdır?
Aradan yüzyıllar geçti. Değişen yalnızca mahkeme salonlarının duvarları oldu. Bugün de aynı sorular önümüzde duruyor.
Bir insan özgürlüğünü korumak için inandığı ilkelerden vazgeçmeli midir? Bir siyasetçi baskı karşısında susarsa neyi korumuş olur? Makamını mı, yoksa yalnızca korkusunu mu?
Son dönemde yürütülen soruşturmalar ve tutuklamalar hukuk devleti bakımından ciddi tartışmalar doğurdu. Elbette hiç kimse hukukun üstünde değildir. İddialar bağımsız mahkemelerde incelenmeli, deliller değerlendirilmeli ve kararlar hukuka göre verilmelidir. Ancak aynı şekilde hiç kimse de hakkında kesin hüküm kurulmadan suçlu ilan edilemez. Tutuklama mahkûmiyet değildir; istisnai bir koruma tedbiridir.
Beni asıl düşündüren başka bir sorudur.
Bir ülkede insanlar düşüncelerinden, siyasi duruşlarından ya da ilkelerinden vazgeçmemek uğruna özgürlüklerini riske atıyorsa, asıl tartışmamız gereken yalnızca o insanların dosyaları mıdır; yoksa hukuk düzenimizin topluma verdiği güven midir?
Sokrates ölmekten değil, kendisine ihanet etmekten korkuyordu. Çünkü ona göre insanın gerçek yenilgisi bedeninin tutsak olması değil, vicdanının teslim olmasıydı.
Bugün de bazı insanlar, ‘Onurumla bedel öderim; ama inandığım değerlerden vazgeçmem.’ diyebiliyor. Bu sözleri hukukî bir hüküm yerine koymak mümkün değildir. Fakat toplumların hafızasında iz bırakan şey çoğu zaman tam da bu ahlaki tutarlılıktır.
Öte yandan Sokrates’in bize öğrettiği bir başka ders daha var: Sevdiğimiz insanları sorgulamaktan da vazgeçmemeliyiz. Temiz siyaset, yalnızca rakibimiz için hukuk istemek değil; kendi yakınımız için de aynı hukuku istemektir.
Bugün kendimize şu soruları sormalıyız:
Hukuku gerçekten herkes için aynı ölçüde savunabiliyor muyuz? Masumiyet karinesini yalnızca bize yakın olanlar için mi hatırlıyoruz? Eleştiriyi ihanet, itirazı düşmanlık olarak mı görüyoruz?
Sokrates’in Savunması bize hazır cevaplar bırakmadı. Bize doğru soruları bıraktı.
Belki de Türkiye’nin bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey, birbirini susturan sesler değil; birbirine soru sorabilen özgür vicdanlardır.
Çünkü insan onuru hapsedilebilir; ama teslim alınamaz. Hakikat gecikebilir; ama bütünüyle susturulamaz.
Ve hukuk, ancak herkes için hukuk olduğunda gerçekten adalet olur.
