Taklit etmek değil, kente anlatmak
Bir kentin tarihi yalnızca müzelerinde, ören yerlerinde ya da arkeoloji kitaplarında yaşamaz. Bazen bir meydanda, denize inen bir sokağın başında, bazen de insanların oturduğu bir bankta karşımıza çıkar. Çünkü geçmişle ilişki yalnızca “korumak” üzerinden kurulmaz. Hatırlatmak, anlatmak ve gündelik hayatın içine taşımak da gerekir.
Ancak tarihi yaşatmak başka şeydir, tarihi taklit edip dekor haline getirmek başka.
Bir tarihi eser; döneminin, coğrafyasının, yapım bilgisinin ve ait olduğu kültürün hikayesini taşır. Onu bağlamından koparıp rastgele bir kavşağın ortasına koyduğunuzda tarih anlatmış olmazsınız. Çoğu zaman yalnızca “tarih görüntüsü” üretirsiniz.
Bu nedenle tarihi bir öğe, sadece güzel göründüğü için kamusal alana yerleştirilemez. Bulunduğu yerle anlamlı bir ilişki kurmalıdır. Mimarlıkta buna “bağlam” diyoruz.
Bağlam, estetik bir tercih değil; tasarımın ahlakıdır.
Halikarnassos Mausoleionu’nu Bodrum’da yaşayanlara ve kente gelenlere anlatmak istiyorsanız, önce neyi anlattığınızı bilmek zorundasınız.
Karşınızda sıradan bir yapı yok.
Yaklaşık 2 bin 400 yıl önce inşa edilmiş, Antik Dünyanın Yedi Harikası arasında sayılmış ve mimarlık tarihine adını vermiş bir anıttan söz ediyoruz. Karia Satrapı (kralı) Mausolos’un ölümünden sonra, eşi II. Artemisia tarafından yapımı sürdürülen bu eserde, dönemin önde gelen mimar ve heykeltıraşları çalışmıştı. Bugün anıta ait çok sayıda heykel ve kabartma British Museum’da bulunuyor.
Böylesine güçlü bir eseri kent sokaklarında temsil edecekseniz; oranını, malzemesini, mimari karakterini, ışıkla ilişkisini ve en önemlisi coğrafyasını dikkate almak zorundasınız.
“Mausoleion’u yorumladık” diye çıkan herkes kendine göre bir eser ortaya çıkarır ki asıl felaket işte o zaman başlar. Yorumladığınız eserde, orijinal tasarımın genetiğini yansıtamazsanız sanatsal bir felakete neden olursunuz.
Kaidesindeki katmanlaşma, sütunlarının ritmi, piramidal yükselişi, taşın Bodrum güneşiyle kurduğu ışık ve gölge ilişkisi dikkate alınmak zorundadır.
Üstelik tasarım yalnızca biçim değildir. Bodrum’un güneşi, tuzlu rüzgarı ve yaz aylarındaki kullanım baskısı hesaba katılmazsa metal yüzey, birkaç mevsimde bozulur, yansıyan güneş ışınları kullanıcıyı yakar, konduğu yerdeki yaya akışını keser. Bakımı düşünülmeyen eser, kısa sürede kamusal alanda bir enkaza dönüşür.
Bu artık yalnızca estetik hata değil, kamu kaynağının yanlış kullanılmasıdır.
Mausoleion gibi güçlü semboller ancak doğru tanımlanmış mekanlarda kullanılmalıdır. Arkeolojik güzergahlar, anıt eserler, kültür parkları ve meydanlar; yönlendirme tabelasından aydınlatmasına, zemininden oturma elemanına kadar bir bütün olarak tasarlanmalıdır.
Canı isteyenin istediği yere bir heykel koyduğu kent, kimlik kazanmaz. Yalnızca görsel gürültü üretir.
Daha açık söyleyelim: Bir belediyenin görevi kenti objelerle doldurmak değil, kamusal mekanı planlamaktır.
Yapılan eserin (ki biz buna düpe düz “taklit” demek zorundayız) güzel ya da çirkin olması tek başına mesele değildir. Nerede durduğu, neden orada olduğu, çevresiyle nasıl ilişki kurduğu ve hangi bilimsel tasarım süreciyle şekillendirildiği önemlidir.
Asıl soru şudur:
Bodrum’un tarihsel ve kültürel mirası için bütüncül bir politika var mı?
Leleg yerleşimleri, antik Halikarnassos, Myndos Kapısı, Antik Tiyatro, Pedasa, Mausoleion, sarnıçlar, geleneksel Bodrum mimarisi ve denizcilik mirası aynı kültürel coğrafyanın parçaları olarak ele alınıyor mu? Yoksa her dönem bir heykel, bir kavşak ya da bir meydan üzerinden mi “kimlik” üretiliyor?
Bodrum’un asıl ihtiyacı; yarımadanın tamamını kapsayan ciddi bir “Koruma ve Yaşatma Programı”dır. Kağıt üzerine “koruma amaçlı imar planı çizdik” demek yetmez. Eserlerin çevresi, arkeolojik rotalar, kamusal bilgilendirme ve yaşayanların tarihi mirasla ilişkisi birlikte planlanmalıdır.
Ardından her kesimi bağlayıcı bir “Kentsel Tasarım Rehberi” hazırlanmalıdır. Bu rehber; tabelalardan meydanlara, tarihi eser çevrelerinden sahile, heykellerden banklara, aydınlatmadan zemin kaplamalarına kadar bütün kamusal tasarım kararlarını kapsamalıdır.
Bu süreç birkaç kişinin kişisel zevkine de bırakılamaz. Arkeologların, mimarların, şehir plancılarının, tasarımcıların, sanat tarihçilerinin, yerel zanaatkârların ve Bodrumluların katıldığı açık bir çalışma yürütülmelidir. Gerekirse yarışma yapılmalı, prototip üretilmeli ve ürün gerçek yerde denenmelidir.
Çünkü kente atılan her imza her gün görülür, her gün kullanılır ve bedelini kent öder.
Bodrum’a bir imza atılmak isteniyorsa, önce Bodrum’u dinlemek, “yaptıysam yaptım” dememek gerekir. Aksi halde yanlış atılan imzayı kent kısa sürede kusar; geriye bozulmuş bir ürün, yitirilmiş bir bağlam ve gereksiz bir kamusal harcama kalır.
Şimdi son soruyu soralım:
Bodrum, bağrında taşıdığı tarihsel mirası; farklı bireysel yorumlarla üretilmiş görsel objeleri kentin sokaklarına serpiştirerek değil, bilimsel, katılımcı ve bütüncül bir “koruma ve yaşatma politikası” ile geleceğe taşıyacak bir belediyecilik vizyonunu talep etme hakkına sahip değil mi?
Çünkü Bodrum’un tarihi, belediyelerin dönemsel vitrini değildir. Bu kentin ortak hafızasıdır.
