Cumhuriyetimizin 103. yılını bu kez hastanede karşıladım. Kalp damarıma yapılan küçük bir müdahale nedeniyle 29 Ekim törenlerine katılamadım. Sağlığım yerinde; doktorlarıma, hemşirelerime ve tüm sağlık çalışanlarına teşekkür borçluyum.
Sağ olsun Zalimcan beni yalnız bırakmadı. Bayramdan sonraki sabah, elinde bayrak, yüzünde o bildik muzip gülümsemeyle odama girdi: “Hocam, sen törene gidemedin ama tören sana gelsin,” dedi ve telefonundan coşkulu görüntüleri izletti.
Ekranda Bodrum’un bayram görüntüleri akarken başını salladı: “Hocam, Bodrum’un bayram meydanı yok, bayram güzergâhı var.”
Haklıydı. Kışın fiilen 450 bin kişinin yaşadığı, bayram tatillerinde nüfusu bir milyona yaklaşan bir kentten söz ediyoruz. Ama bu kentin bayramı hep birlikte kutlayacağı bir meydanı yok.
Bodrum’un, Cumhuriyet’i kutlayacak büyüklükte ve nitelikte meydanları var mı?
Bu yazı, o sorunun peşine düşme çabası.
Cumhuriyet bir meydan rejimidir
Osmanlı kentinde halkın bir araya gelip ortak meselelerini konuşacağı açık alanlar yok denecek kadar azdı. Cumhuriyet bu düzeni değiştirdi: Anadolu’nun hemen her kasabasına bir Cumhuriyet Meydanı, bir Atatürk Anıtı geldi. Bu meydanlar, kadının ve erkeğin, köylünün ve kentlinin eşit yurttaşlar olarak yan yana durduğu ilk yerlerdi. Cumhuriyet, kendini meydanlarda anlattı.
Meydan, kentin ortak yaşamının sahnesidir. İnsanların buluştuğu, sevindiği, yas tuttuğu, gerektiğinde itiraz ettiği yerdir. Önceki belediye başkanlarımızdan Mehmet Kocadon’un deyişiyle meydanlar, “kent sakinlerinin toplandığı, birbiriyle karşılaştığı, kendilerini ifade ettikleri, özgürlük ve toplumsal uzlaşma alanlarıdır.”
Cumhuriyet halkın ortak iradesidir. Meydan ise o iradenin kentteki mekânsal karşılığıdır.
Bu yıl resmî törenler 28 Ekim’de Belediye Meydanı’na çelenk sunulmasıyla başladı. 29 Ekim’de Kaymakamlığımızın eski otogardan Kale’ye planladığı kortej yürüyüşü, hava muhalefeti nedeniyle Herodot Kültür Merkezi’ne alındı. Belediyemiz ise akşam iki fener alayı düzenledi: Milta Marina’dan Belediye Meydanı’na ve Akçaalan Çok Amaçlı Salonu önünden Turgutreis Atatürk Meydanı’na. Konserler de bu iki meydandaydı.
Emeği geçen herkese teşekkür etmek borcumuzdur. Bodrum gibi geniş bir ilçede kutlamaları birden fazla noktaya taşımak doğru bir yaklaşımdır. Ama bu tablo, üzerinde düşünmemiz gereken üç gerçeği de ortaya koyuyor:
- Bodrum’un bir tören meydanı yok. Tören, eski otogardan yola çıkan bir kortejle kalenin hendeğine planlanıyor; hava bozunca da bir salona sığınıyor. Kale tarihi ve güzel bir sahne, ama binlerce kişinin rahatça toplanıp dağılabileceği, her yaştan ve her bedenden insanın erişebileceği bir meydan değil.
- Fener alayı özel bir marinadan çıkıyor. Marinanın kapısını açması bir incelik. Ama bir kentin bayram yürüyüşünün kamusal bir kıyıdan başlayamaması, kamusal kıyının ne kadar daraldığını gösteriyor.
- Bayram iki meydana sığıyor. Yalıkavak’ta, Gündoğan’da, Ortakent’te, Mumcular’da yaşayanlar ya merkeze gelmek ya da kendi imkânlarıyla kutlamak zorunda. Cumhuriyet’in coşkusu bölünüyor.
Yağmur meselesi de ayrı bir ders. Hava kötüyken töreni kapalı alana almak elbette doğru karardı. Ama Bodrum’un büyük katılımlı kamusal etkinliklere ne kadar hazırlıklı olduğunu da sormamız gerekmez mi? İyi planlanmış kent, yalnızca güzel havalarda değil, zor koşullarda da kamusal yaşamını sürdürebilen kenttir.
Bodrum büyüdü, meydanları büyüyemedi
Bodrum son kırk yılda olağanüstü bir değişim yaşadı. Nüfus arttı, küçük kıyı yerleşmeleri neredeyse kesintisiz bir kent dokusuna dönüştü. Konut alanları planladık, turizm tesislerine yer açtık. Ama büyük, erişilebilir, gölgeli, engelsiz ve çok işlevli meydanları aynı ölçüde üretemedik.
Merkezdeki Belediye Meydanı tarihi ve simgesel anlamıyla çok önemli; ama sezonda araç parkına teslim ediliyor. Turgutreis Atatürk Meydanı büyüklüğüyle elverişli; ama törenler merkezde yapıldığı için tali kalıyor. Oysa başka örnekler var: İzmir’in Gündoğdu Meydanı, kıyıyla buluşan bir meydanın hem bayramlara hem gündelik hayata nasıl ev sahipliği yapabileceğini gösteriyor.
Zalimcan yine lafımı kesti:
— Hocam biz meydanları binaların arasında kalan boşluklar sanmışız galiba!
Meselenin özü bu. Meydan, yapılaşmadan arta kalan boşluk değildir; kentin en başından düşünülmesi gereken ortak yaşam alanıdır.
Bunu söylerken suçlu aramaya gerek yok. Bu sorun tek bir yönetimin değil; dağınık yerleşimin, hızlı kentleşmenin ve yıllardır süren plan belirsizliğinin sonucu. Bu yüzden çözümü de günlük polemiklerin ötesinde, ortak bir akılla aramalıyız.
Bodrum’a yeni bir meydanlar politikası
Kaynakların sınırlı olduğunu biliyoruz. Bu yüzden önerilerin çoğu büyük yatırım değil, yönetim anlayışı değişikliği gerektiriyor:
- Yeni meydan, Cumhuriyet Meydanı olsun. Belediyemizin Temmuz’da paylaştığı, çarşıdaki Ziraat Bankasının bulunduğu alanında yaklaşık 4 dönümlük meydan içeren proje sevindirici bir adım. Bu meydan yalnızca bir müze ve kafe önü olarak değil; bayramlara, fener alaylarına ve halk buluşmalarına ev sahipliği yapacak biçimde tasarlanmalı: gölge, oturma alanı, engelsiz erişim ve bir tören alanı. Zeten bu alanda eski otogar alanı varken, bayramların kutlandığı tören alanı olarak kullanıldığını biliyoruz. Yine aynı yerde yapılacak yeni meydan, yılın 364 günü kentlinin, bir günü bayramın meydanı olsa fena mı olur?
- Bayram her mahallede. Merkezdeki törenin yanında her yıl dönüşümlü olarak Yalıkavak, Gündoğan, Ortakent, Mumcular gibi bir mahallede de fener alayı ve halk buluşması yapılmalı.
- Meydan dostları. Her mahalledeki Atatürk Anıtı’nın ve tören alanının bakımının kimde olduğu ve en son ne zaman yapıldığı yayımlanmalı. Bakımı belediye yapar; sahiplenmeyi muhtarlık ve okul aile birlikleriyle kurulacak “meydan dostları” üstlenir.
Meydanlara engelsiz erişim, kıyıların halka açılması ve yurttaşın derdini anlatabileceği bir “Hodri Meydan” da bu meselenin parçaları. Önümüzdeki haftalarda bu köşede her biri ayrıca ele alınacaktır.
Yeni meydan dışındaki önerilerin hiçbiri büyük bütçe istemiyor. Yeni meydan ise önce kurul kararı, sonrasında da tasarım masasında olacak. Çizgiler kesinleşmeden verilecek kararları tekrar gözden geçirmek mümkün. Doğru sonuç için gereken tek şey, irade.
Cumhuriyet’e yakışan Bodrum
Cumhuriyet’i yaşatmak, onun eşit yurttaşlık fikrini kentin gündelik hayatında görünür kılmaktır. Herkesin eşitçe kullanabildiği, kendini ait hissettiği, özgürce bir araya gelebildiği meydanlar bunun en somut yoludur.
Bodrum’un ihtiyacı daha fazla beton değil, daha fazla ortak yaşam alanıdır. Bugünü kurtaran değil, gelecek kuşakların da gururla kullanacağı meydanlardır.
Bu yıl törenlere katılamadım. Ama gelecek yıllarda Cumhuriyetimizi Bodrum’un bütün mahalleleriyle, çok daha nitelikli meydanlarda kutlayabiliriz. Yeter ki hep birlikte isteyelim.
Çünkü Cumhuriyet kimseyi geride bırakmamak üzerine kuruldu.
Cumhuriyet halkındır. Meydanlar da halkın olmalıdır.
Cumhuriyet’e meydan gerek!
Not: Mahallenizdeki Atatürk Anıtı’nın, tören alanının, meydanın hâli nasıl? Görüşlerinizi, yazının en altındaki “bir yorum yazın” kısmına ya da (ozyaba@gmail.com) adresine gönderin; sonraki yazılarda bu meydanlara birlikte bakalım.
